“यंदा कोणाचा देखावा भारी?” : तंत्रज्ञानाच्या झगमगटात हरवले हाताने साकारलेले ‘हलते देखावे’, जुन्या गणेशोत्सवाच्या आठवणींनी भाविक भावूक!
तुळजापूर प्रतिनिधी / आठवण गणरायाची.
गणेशोत्सव म्हटला की डोळ्यांसमोर येतो तो अथांग उत्साह, ढोल-ताशांचा गजर आणि डोळे दीपवणारी आरास. पण, बदलत्या काळानुसार गणेशोत्सवाचे स्वरूपही कमालीचे बदलले आहे. आजच्या लेझर लाईट्स आणि डिजिटल स्क्रीनच्या जमान्यात, एकेकाळी गणेशोत्सवाची खरी शान असणारे हाताने बनवलेले ‘हलते देखावे’ आता दुर्मिळ झाले आहेत. या हरवलेल्या परंपरेच्या आठवणींनी आज अनेक गणेशभक्त हळहळ व्यक्त करत आहेत.
पूर्वी गणेशोत्सव सुरू होण्याआधीपासूनच प्रत्येक मंडळात एक वेगळीच लगबग पाहायला मिळायची. मंडप उभारण्यापासून ते हलते देखावे तयार करण्यापर्यंत मंडळा-मंडळांमध्ये जणू स्पर्धाच लागलेली असायची. लाकूड, थर्माकोल, रंगीत कागद, बल्बांच्या माळा आणि हाताने तयार केलेली छोटी-छोटी यंत्रणा (मोटर्स) वापरून स्थानिक कलाकार अगदी जिवंत वाटणारे देखावे उभे करायचे. या साध्यासाध्या गोष्टींमधून साकारलेली कल्पकता थक्क करणारी असायची.
इतिहास आणि प्रबोधनाचा सुरेख संगम
या हलत्या प्रतिकृतींमधून केवळ मनोरंजनच व्हायचे नाही, तर त्यातून छत्रपती शिवाजी महाराजांचा धगधगता इतिहास, रामायण-महाभारतातील पौराणिक प्रसंग आणि सामाजिक संदेश देणाऱ्या कथा अतिशय प्रभावीपणे मांडल्या जायच्या.
रात्रीची आरती झाल्यानंतर कुटुंबासोबत देखावे पाहायला घराबाहेर पडणे, हा प्रत्येकाचा ठरलेला कार्यक्रम असायचा. गर्दीतून वाट काढत प्रत्येक मंडळाचा देखावा पाहणे आणि “यंदाचा देखावा कोणाचा भारी?” यावर मित्रमंडळींसोबत रंगणाऱ्या चर्चा, हीच त्यावेळच्या गणेशोत्सवाची खरी मज्जा होती.
आज गणेशोत्सवात आधुनिक तंत्रज्ञान आले आहे. भव्यदिव्य डेकोरेशन, इव्हेंट मॅनेजमेंट आणि डीजेचा दणदणाट वाढला आहे. मात्र, त्या जुन्या हातांनी घडवलेल्या देखाव्यांमधला आपलेपणा, कलाकारांची कल्पकता आणि तो निखळ उत्साह कुठेतरी हरवून गेल्याची खंत जाणकार व्यक्त करतात. हलते देखावे आज जवळपास संपुष्टात आले असले, तरी त्यांच्या आठवणी मात्र लोकांच्या मनात अजूनही ताज्या आहेत.
काळ बदलला, उत्सवाचे स्वरूपही बदलले… पण जुन्या गणेशोत्सवाच्या आठवणी कधीच जुन्या होत नाहीत. “गणपती बाप्पा मोरया… पुन्हा एकदा तो जुन्या आठवणींचा गणेशोत्सव अनुभवायला मिळो!” अशीच भावनिक साद आज प्रत्येक गणेशभक्ताच्या हृदयातून उमटत आहे.
