*पेपरफुटीचे विष आणि शिक्षणव्यवस्थेचे भग्न आरसे : NEET प्रकरणाकडे फक्त ‘गुन्हा’ म्हणून पाहणे पुरेसे नाही…*
उमरगा /लोहारा प्रतिनिधी आदिनाथ भालेराव.
भारतात एखादी परीक्षा म्हणजे केवळ परीक्षा नसते. ती लाखो कुटुंबांच्या आशा, भीती, कर्ज, त्याग, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि भवितव्य यांचे एकत्रित ओझे असते. विशेषतः NEET सारखी परीक्षा तर अनेक मध्यमवर्गीय आणि ग्रामीण कुटुंबांसाठी आयुष्य बदलण्याचे स्वप्न असते. कुणाच्या आईने दागिने गहाण ठेवलेले असतात, कुणाच्या वडिलांनी शेती विकलेली असते, कुणी दोन वर्षे गाव सोडून कोचिंगसाठी शहरात राहिलेला असतो, तर कुणी दिवसभर मजुरी करून रात्री अभ्यास केलेला असतो.
अशा वेळी जर त्या परीक्षेभोवती “पेपर फुटला”, “गुणांमध्ये संशय”, “ग्रेस मार्क्स”, “नेटवर्क”, “दलाल”, “कोचिंग लॉबी”, “राजकीय संरक्षण”, “डार्क वेब”, “सॉल्वर गँग” अशी शब्दावली फिरू लागली, तर तो केवळ एक शैक्षणिक घोटाळा राहत नाही; तो संपूर्ण समाजाच्या नैतिक कण्यावर घाव बनतो.
आज NEET पेपरफुटीभोवती निर्माण झालेला गोंधळ हा फक्त एका परीक्षेचा प्रश्न नाही. तो भारताच्या शिक्षणव्यवस्थेतील वाढत्या व्यापारीकरणाचा, बेरोजगारीच्या भीषण दडपणाचा, स्पर्धेच्या विकृत मॉडेलचा आणि नैतिक अध:पतनाचा आरसा आहे.
प्रश्न इतकाच नाही की पेपर कुणी फोडला? प्रश्न हा आहे की अशी व्यवस्था तयारच का झाली जिथे पेपरफुटी हा “व्यवसाय” बनतो?
भारतामध्ये गेल्या काही वर्षांत पेपरफुटीचे प्रमाण भयानकरीत्या वाढले आहे. विविध अहवालांनुसार २०१८ नंतर देशात शेकडो भरती परीक्षा आणि प्रवेश परीक्षा वादग्रस्त ठरल्या. राजस्थान, बिहार, उत्तर प्रदेश, गुजरात, हरियाणा, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश अशा अनेक राज्यांमध्ये पोलीस भरतीपासून शिक्षक भरतीपर्यंत आणि वैद्यकीय प्रवेशापर्यंत पेपरफुटीचे जाळे उघड झाले.
NEET प्रकरणात बिहारमधील कथित सॉल्वर गँग, प्रश्नपत्रिका आधी उपलब्ध झाल्याच्या चर्चा, काही केंद्रांवरील संशयास्पद गुण, ग्रेस मार्क्सचा वाद आणि सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत गेलेल्या याचिका यांनी देश हादरला. राष्ट्रीय परीक्षा संस्था (NTA) वरच प्रश्नचिन्ह उभे राहिले. जेव्हा परीक्षा घेणाऱ्या संस्थेवरील विश्वासच ढासळतो, तेव्हा प्रामाणिक मेहनत करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा न्यायव्यवस्थेवरचा विश्वास कोसळतो. “मेहनतीपेक्षा नेटवर्क मोठे, अभ्यासापेक्षा पैसा प्रभावी” अशी मानसिकता रुजली तर समाजाचा पाया डळमळतो.
या सगळ्याचा सर्वांत गंभीर परिणाम विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होतो. कोटा, पुणे, हैदराबाद, दिल्ली, पटना, लातूर यांसारख्या कोचिंग केंद्रांमध्ये हजारो विद्यार्थी नैराश्य, चिंता आणि अपयशाच्या भीतीत जगतात. राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाच्या आकडेवारीनुसार विद्यार्थी आत्महत्यांचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढले आहे. ही केवळ वैयक्तिक अपयशाची गोष्ट नाही, तर संपूर्ण सिस्टीमने निर्माण केलेला दबाव आहे.
भारतात शिक्षण हे आता ज्ञानप्राप्तीचे माध्यम उरलेले नाही; ते “सामाजिक सुरक्षा योजना” बनले आहे. लाखो पालक कर्ज काढतात, जमीन विकतात आणि खासगी कोचिंगला लाखो रुपये मोजतात. NEET कोचिंग उद्योगाची उलाढाल हजारो कोटींमध्ये आहे. परीक्षा जितकी कठीण आणि भयावह, तितका हा उद्योग फोफावतो. ही पेपरफुटी केवळ गुन्हेगारांची समस्या नाही; ते संपूर्ण “स्पर्धा अर्थव्यवस्थेचे” उपउत्पादन (bye-product) आहे.
पेपरफुटीमागील मूळ कारणे समजून घेतली पाहिजेत.
पहिले कारण म्हणजे बेरोजगारी आणि संधींची कमतरता. वर्षाला कोट्यवधी विद्यार्थी विविध स्पर्धा परीक्षांना बसतात; पण गुणवत्तापूर्ण रोजगाराच्या संधी मर्यादित आहेत. त्यामुळे प्रत्येक परीक्षा “जगण्याची शेवटची संधी” बनते.
दुसरे कारण म्हणजे शिक्षणाचे व्यापारीकरण. कोचिंग क्लासेस, टेस्ट सिरीज, रँकिंग उद्योग, एजंट आणि प्रवेश सल्लागार यांनी विद्यार्थ्याभोवती आर्थिक जाळे विणले आहे.
तिसरे कारण म्हणजे परीक्षा-केंद्रित शिक्षण. जिज्ञासा, संशोधन आणि कौशल्यांऐवजी फक्त MCQ सोडवण्याची क्षमता महत्त्वाची झाली आहे. एका तीन तासांच्या परीक्षेवर संपूर्ण आयुष्य अवलंबून ठेवले जाते.
चौथे कारण म्हणजे संस्थात्मक निष्काळजीपणा आणि भ्रष्टाचार. प्रश्नपत्रिका छपाईपासून वितरणापर्यंत सुरक्षा साखळी कमकुवत झाली, आतल्या लोकांचा सहभाग वाढला किंवा जबाबदारी निश्चित झाली नाही, तर कोणतीही परीक्षा सुरक्षित राहू शकत नाही.
आता फक्त निषेध पुरेसा नाही. मूलभूत बदल हवेत.
सर्वांत आधी परीक्षा व्यवस्थेचे पूर्ण पुनर्रचन करावे लागेल. एका दिवसाच्या, एका प्रश्नपत्रिकेच्या आणि एका रँकच्या आधारावर आयुष्य ठरवण्याची पद्धत बदलली पाहिजे. शालेय कामगिरी, बहुपर्यायी मूल्यमापन, प्रात्यक्षिक कौशल्य, मुलाखती आणि दीर्घकालीन शैक्षणिक नोंदी यांचा समावेश करावा. ऑनलाइन परीक्षा, मल्टिपल सेशन्स, रँडमाइज्ड प्रश्न, AI-आधारित प्रॉक्टरिंग आणि बायोमेट्रिक सुरक्षेचा वापर वाढवावा; पण त्याच वेळी “single exam, single day” या धोकादायक अतिरेकातूनही बाहेर पडावे.
दुसरे म्हणजे सरकारी शिक्षणव्यवस्था मजबूत करावी. सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालयांच्या जागा लक्षणीयरीत्या वाढवल्या पाहिजेत. ग्रामीण आणि निम्नमध्यमवर्गीय विद्यार्थ्यांसाठी समान संधी निर्माण केल्याशिवाय कोचिंग उद्योगाचे साम्राज्य थांबणार नाही. कौशल्य-आधारित आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रमांना प्रोत्साहन देऊन “डॉक्टर/इंजिनिअरच व्हायला हवे” या एकमेव ध्यासातून तरुणांना मुक्त करावे.
तिसरे म्हणजे परीक्षा घेणाऱ्या संस्थांची स्वायत्तता आणि उत्तरदायित्व सुनिश्चित करावे. NTA सारख्या संस्थांवर संसदीय देखरेख, नियमित तांत्रिक ऑडिट, स्वतंत्र चौकशी यंत्रणा आणि पारदर्शकता आवश्यक आहे. पेपरफुटी झाली तर केवळ खालच्या कर्मचाऱ्यांना नव्हे, तर उच्च अधिकाऱ्यांनाही जबाबदार धरले गेले पाहिजे. स्वतंत्र Ombudsman यंत्रणाही उपयुक्त ठरेल.
चौथे म्हणजे विद्यार्थ्यांमध्ये नैतिक शिक्षण आणि सामाजिक संवेदनशीलता निर्माण करावी. “कसेही करून जिंकणे” ही मानसिकता थांबवावी. कोचिंग उद्योगावर फी नियंत्रण आणि जाहिरातींवर बंधने घालून त्याचे अतिरेक रोखावेत.
आजची सर्वांत मोठी भीती ही आहे की आपण या घटनांना “सामान्य” मानू लागलो आहोत. भरती परीक्षा रद्द झाली? चालायचंच. पेपर फुटला? नेहमीचंच. ही मानसिकता लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे. अन्यायाची सवय लागली की न्यायासाठीची चीड मरते.
भारतातील तरुणाई ही केवळ लोकसंख्या नाही; ती या देशाची भविष्यातील बौद्धिक आणि नैतिक शक्ती आहे. जर तिच्याच मनात व्यवस्थेविषयी अविश्वास, संशय आणि संताप साचला, तर त्याचे परिणाम शिक्षणापुरते मर्यादित राहणार नाहीत. ते प्रशासन, राजकारण, न्यायव्यवस्था आणि संपूर्ण समाजव्यवस्थेपर्यंत पोहोचतील.
म्हणून NEET पेपरफुटीकडे केवळ “गुन्हेगारी घटना” म्हणून पाहणे चूक आहे. ही घटना आपल्याला सांगते आहे की भारतात शिक्षणव्यवस्थेचे बाह्य रूप आधुनिक झाले असले, तरी तिच्या आत विश्वासाची भेग पडली आहे. आणि कोणत्याही राष्ट्रासाठी सर्वांत मोठा धोका हा इमारती पडण्यात नसतो, तर तरुणांच्या मनातील विश्वास ढासळण्यात असतो.
ऍड. शीतल शामराव चव्हाण
(मो. 9921657346)
