*Big History : विश्वनिर्मितीपासून ते आजपर्यंतचा मानवाचा इतिहास*
*प्रकरण सोळावे (16) – “होमो सेपियन्स : आधुनिक मानवाचा उदय आणि प्रसार”*
उमरगा/लोहारा प्रतिनिधी आदिनाथ भालेराव.
मागील प्रकरणात आपण सस्तन प्राण्यांचा उदय, मानवाच्या उत्क्रांतीची सुरुवात आणि पृथ्वीवरील भौगोलिक बदलांचा जीवनावर होणारा परिणाम ही सगळी प्रक्रिया समजून घेतली.
डायनासोरांच्या अंतानंतर सस्तन प्राण्यांना विस्ताराची संधी मिळाली. त्यांच्यातून प्रायमेट्स निर्माण झाले, प्रायमेट्समधून होमिनिन्स उदयास आले आणि त्या दीर्घ उत्क्रांतीच्या प्रवासातून अखेर ‘होमो’ वंशाचा जन्म झाला. होमो हॅबिलीस, होमो इरेक्टस यांसारख्या पूर्वजांनी साधने, अग्नी, स्थलांतर आणि समूहजीवन यांची पायाभरणी केली. आता या प्रवासातील पुढचा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे आधुनिक मानवाचा उदय, होमो सेपियन्स.
‘होमो सेपियन्स’ या नावाचा अर्थच “विवेकी मानव” किंवा “बुद्धिमान मानव” असा होतो. ‘Homo’ म्हणजे मानववंश आणि ‘sapiens’ म्हणजे विचार करणारा, जाणणारा, समजणारा. अर्थात, हे नाव मानवाने स्वतःला दिलेले आहे. त्यामुळे यात थोडा आत्मविश्वास आहे, थोडा अभिमान आहे आणि थोडी जबाबदारीही आहे. कारण विचार करण्याची क्षमता असलेला जीव जर विवेकाने वागला नाही, तर त्याची बुद्धिमत्ता ही त्याच्या विनाशाचेही कारण होऊ शकते.
वैज्ञानिक पुराव्यानुसार, आधुनिक मानवाचा उदय सुमारे 3 लाख वर्षांपूर्वी आफ्रिकेत झाला. आफ्रिका ही मानवजातीची जन्मभूमी आहे. आज जगातले सर्व मानव, त्वचेचा रंग, भाषा, देश, धर्म, संस्कृती, जात, वंश यांमध्ये कितीही फरक असला तरी, मूळतः आफ्रिकेतीलच एका दीर्घ उत्क्रांतीपरंपरेचे वंशज आहेत. ही गोष्ट Big History च्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण ती आपल्याला सांगते की माणसांमधले वरवरचे फरक असले तरी आपला उगम एकच आहे. मानवजात मूलतः एकाच कुटुंबाची आहे.
होमो सेपियन्सचा उदय झाला तेव्हा पृथ्वीवर फक्त तोच एकमेव मानवप्रकार नव्हता. त्याच काळात इतर मानवप्रजातीही अस्तित्वात होत्या. युरोप आणि पश्चिम आशियात निअँडरथल्स (Neanderthals) होते. आशियातील काही भागात डेनिसोव्हन्स (Denisovans) होते. यापूर्वी होमो इरेक्टससारख्या प्रजाती आफ्रिकेबाहेर पसरल्या होत्या. म्हणजेच, एक काळ असा होता की पृथ्वीवर अनेक प्रकारचे मानवसदृश जीव एकाच वेळी अस्तित्वात होते. आपण आज ज्या अर्थाने “मानव” म्हणतो, त्या नावावर त्या काळात फक्त होमो सेपियन्सचा अधिकार नव्हता.
होमो सेपियन्स शारीरिक दृष्ट्या फारच बलवान होता असे नाही. निअँडरथल्स शरीराने अधिक मजबूत होते. थंड हवामानात टिकण्याची त्यांची क्षमता अधिक होती. काही प्राचीन मानवप्रजातींचे शरीरही निसर्गाशी अधिक तगडे जुळलेले होते. मग होमो सेपियन्स टिकला आणि इतर मानवप्रजाती का नाहीशा झाल्या? हा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
याचे उत्तर केवळ शरीरात नाही, तर मेंदूत, भाषेत, कल्पनाशक्तीत आणि सहकार्य करण्याच्या क्षमतेत आहे. होमो सेपियन्सचा मेंदू मोठा होताच, पण त्याहून महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तो प्रतीकात्मक विचार करू शकत होता. तो केवळ समोर दिसणाऱ्या गोष्टींवर प्रतिक्रिया देत नव्हता; तो आठवणी ठेवू शकत होता, भविष्याचा अंदाज बांधू शकत होता, कथांची निर्मिती करू शकत होता, कल्पित गोष्टींवर विश्वास ठेवू शकत होता आणि त्या विश्वासाच्या आधारावर मोठ्या समूहात सहकार्य करू शकत होता.
सुमारे 70 हजार वर्षांपूर्वी मानवाच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा बदल घडल्याचे अनेक अभ्यासक मानतात. या बदलाला काहीजण “Cognitive Revolution” म्हणजेच बौद्धिक किंवा संज्ञानात्मक क्रांती असे म्हणतात. या काळात मानवाच्या विचारशक्तीत, संवादक्षमतेत आणि प्रतीकात्मक कल्पनाशक्तीत मोठी झेप झाली. यामुळे मानव फक्त जगणारा प्राणी राहिला नाही, तर अर्थ निर्माण करणारा प्राणी बनला.
मानवाने दगडाचे शस्त्र बनवले, पण तेवढेच महत्त्वाचे म्हणजे त्याने कथा बनवल्या. कथा, मिथक, देव, आत्मा, समूह, नाते, नियम, संकेत, स्मृती, परंपरा या सगळ्यांची निर्मिती ही मानवाच्या उत्क्रांतीतील मोठी घटना आहे. एखादा प्राणी आपल्या डोळ्यांसमोर असलेल्या धोका किंवा अन्नाला प्रतिसाद देतो. पण मानव अशा गोष्टींवर विश्वास ठेवू शकतो ज्या प्रत्यक्ष दिसत नाहीत. उदाहरणार्थ, देव, राष्ट्र, पैसा, कायदा, न्याय, सन्मान, परंपरा या गोष्टी हाताला लागत नाहीत; पण मानव त्यांच्या आधारावर जग उभे करतो.
याच क्षमतेमुळे मानव मोठ्या समूहात सहकार्य करू शकला.
चिंपांझी किंवा इतर प्राणी लहान समूहात राहू शकतात; पण हजारो, लाखो, कोट्यवधी अनोळखी लोक एकत्र राहून समाज, राज्य, धर्म, अर्थव्यवस्था, बाजारपेठ, सेना किंवा न्यायव्यवस्था उभी करतात, हे केवळ मानव करू शकतो. कारण मानव एकाच सामूहिक कल्पनेवर विश्वास ठेवू शकतो.
होमो सेपियन्सचा आफ्रिकेबाहेरचा प्रसार हा मानवाच्या इतिहासातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. सुमारे 60 ते 70 हजार वर्षांपूर्वी काही मानवसमूह आफ्रिकेबाहेर पडू लागले. त्यांनी मध्यपूर्वेकडे, नंतर आशियाकडे, युरोपकडे, ऑस्ट्रेलियाकडे आणि शेवटी अमेरिकेकडे प्रवास केला. हा प्रवास एका दिवसात किंवा एका पिढीत झालेला नव्हता. हजारो वर्षांच्या संथ स्थलांतरातून मानव पृथ्वीच्या विविध भागांत पोहोचला.
या स्थलांतरात मानवाला वेगवेगळ्या हवामानांना सामोरे जावे लागले. आफ्रिकेतील उबदार प्रदेशातून तो थंड युरोपमध्ये गेला. तो वाळवंटातून गेला, जंगलातून गेला, समुद्रकिनाऱ्यांनी पुढे सरकला, पर्वत ओलांडले, हिमयुगातील कठीण वातावरणात टिकला. प्रत्येक ठिकाणी त्याने काहीतरी शिकले. कपडे तयार केले, निवारे बांधले, शिकारपद्धती बदलल्या, साधने सुधारली आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार जीवनपद्धती बदलली.
याच काळात मानवाने इतर मानवप्रजातींशी संपर्कही साधला. निअँडरथल्स आणि डेनिसोव्हन्स यांच्याशी होमो सेपियन्सचे काही प्रमाणात संकर झाले, असे डीएनए अभ्यासातून दिसते. आज आफ्रिकेबाहेरील अनेक मानवांच्या जनुकांमध्ये निअँडरथल्सचे थोडे अंश आढळतात. आशियातील काही लोकसमूहांमध्ये डेनिसोव्हन जनुकांचे अंशही दिसतात. याचा अर्थ मानवाचा इतिहास हा सरळ रेषेत चाललेला नाही; तो शाखांनी, संकरांनी, संघर्षांनी आणि सहजीवनाने भरलेला आहे.
होमो सेपियन्सच्या उदयानंतर साधने अधिक प्रगत झाली. सुरुवातीची दगडी हत्यारे साधी होती, पण नंतर ती अधिक धारदार, अधिक नेमकी आणि विशिष्ट कामांसाठी तयार केली जाऊ लागली. भाले, चाकू, खरवड्या, सुई, हाडांची साधने, मासेमारीची साधने अशा अनेक वस्तू तयार झाल्या. साधननिर्मिती ही केवळ हाताची कला नव्हती; ती मेंदू, स्मृती, नियोजन आणि अनुभव यांच्या एकत्रित वापरातून घडणारी प्रक्रिया होती.
अग्नीचा वापर मानवासाठी आधीच महत्त्वाचा ठरला होता, पण होमो सेपियन्सने त्याचा अधिक कुशल वापर केला. अग्नीभोवती समूह बसू लागले. अन्न शिजू लागले. रात्री सुरक्षितता निर्माण झाली. कदाचित कथा सांगण्याची, स्मृती वाटण्याची, अनुभव पुढच्या पिढीकडे देण्याची परंपरा अग्नीभोवती बसलेल्या अशा समूहांत अधिक बळकट झाली असेल. अग्नी हा फक्त उष्णतेचा स्रोत नव्हता; तो संस्कृतीचा केंद्रबिंदू बनत गेला.
मानवाच्या सांस्कृतिक उत्क्रांतीची पहिली ठळक चिन्हे गुंफा चित्रांमध्ये, शिल्पांमध्ये, दागिन्यांमध्ये आणि दफनविधींमध्ये दिसतात. फ्रान्समधील लास्को आणि शोव्हे गुंफा, स्पेनमधील अल्तामिरा गुंफा, तसेच जगातील इतर भागांतील गुंफा चित्रे मानवाच्या प्रतीकात्मक विचारांची साक्ष देतात. ही चित्रे केवळ भिंतीवरील आकृत्या नाहीत; ती मानवाच्या मनाचा पहिला दृश्यमान नकाशा आहेत.
मानवाने प्राण्यांची चित्रे काढली, हातांचे ठसे उमटवले, रंग वापरले, आकार दिले. म्हणजेच तो केवळ निसर्गात जगत नव्हता; तो निसर्गाचे अर्थ लावत होता. तो जग पाहत होता आणि जगाची पुनर्रचनाही करू पाहत होता. कला ही मानवाच्या आत्मजागृतीची पहिली खुण आहे.
दफनविधीही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. काही पुराव्यांवरून असे दिसते की प्रारंभिक मानव मृतांचे शरीर विशिष्ट पद्धतीने ठेवत असे, काही वस्तूंसह दफन करत असे. याचा अर्थ मृत्यूबद्दलची जाणीव, स्मृती, कदाचित परलोक किंवा आत्म्यासंबंधी कल्पना निर्माण होऊ लागल्या होत्या. इथेच धर्म, अध्यात्म आणि तत्त्वज्ञानाची बीजे दिसू लागतात.
होमो सेपियन्सचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची भाषा. भाषा नेमकी कधी आणि कशी विकसित झाली, याचे अचूक उत्तर नाही. पण भाषा विकसित झाल्यानंतर मानवाच्या क्षमतांमध्ये प्रचंड वाढ झाली. भाषेमुळे माहिती देणे, अनुभव सांगणे, धोका सांगणे, योजना करणे, शिकवणे, नियम ठरवणे आणि कथा सांगणे शक्य झाले. भाषा ही मानवाच्या सामूहिक स्मृतीची वाहक झाली.
भाषेमुळे मानवाने केवळ वर्तमानात जगणे सोडले. तो भूतकाळ आठवू लागला, भविष्याची योजना करू लागला आणि अदृश्य जगाची कल्पना करू लागला. हीच क्षमता पुढे धर्म, कला, विज्ञान, कायदा, राजकारण आणि साहित्य यांची पायाभरणी ठरली.
होमो सेपियन्सचा उदय म्हणजे जैविक उत्क्रांतीतून सांस्कृतिक उत्क्रांतीकडे झालेला मोठा बदल होय. यापूर्वी बदल प्रामुख्याने शरीरात होत होते; आता बदल विचारात, ज्ञानात, साधनांत आणि समाजरचनेत होऊ लागले. जनुकांमधून होणारा बदल हजारो-लाखो वर्षे घेतो; पण संस्कृतीतून होणारा बदल काही पिढ्यांत घडू शकतो. म्हणूनच मानवाची प्रगती इतर प्राण्यांपेक्षा वेगळी ठरली.
या टप्प्यावरही मानव अजून शेती करत नव्हता. तो शिकारी-संकलक होता. तो जंगलात, गवताळ प्रदेशात, नदीकिनारी, समुद्रकिनारी भटकत असे. प्राणी शिकार करत असे, फळे, कंदमुळे, बिया, मध, मासे गोळा करत असे. त्याचे जीवन कठीण होते, पण निसर्गाशी जवळचे होते. त्याला ऋतू, प्राण्यांचे वर्तन, वनस्पती, पाणी, आकाश, वारा यांचे सखोल ज्ञान होते.
होमो सेपियन्सच्या या प्रवासाकडे पाहताना आपण एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की मानवाचा उदय हा श्रेष्ठत्वाचा गर्व करण्यासाठी नाही, तर जबाबदारीची जाणीव करण्यासाठी समजून घ्यायचा आहे. आपण निसर्गापासून वेगळे नाही. आपण निसर्गाच्या दीर्घ उत्क्रांतीचेच फलित आहोत. आपल्या शरीरातील अणू ताऱ्यांत तयार झाले, आपली पेशी सूक्ष्मजीवांच्या इतिहासाशी जोडलेली आहे, आपले शरीर सस्तन प्राण्यांच्या उत्क्रांतीचे आहे आणि आपला मेंदू प्रायमेट्सच्या दीर्घ प्रवासातून घडलेला आहे.
म्हणूनच मानवाचा इतिहास हा फक्त राजे, युद्धे, साम्राज्ये आणि सभ्यता यांचा इतिहास नाही. तो विश्वाचा इतिहास आहे, पृथ्वीचा इतिहास आहे, जीवनाचा इतिहास आहे आणि चेतनेचा इतिहास आहे.
होमो सेपियन्सचा उदय म्हणजे विश्वाने स्वतःला ओळखण्याची नवी पायरी होय. ताऱ्यांची धूळ, पृथ्वीवरील माती, सूक्ष्मजीवांचे प्रयोग, वनस्पतींचे श्वास, प्राण्यांची हालचाल, सस्तन प्राण्यांचे मातृत्व आणि प्रायमेट्सची जिज्ञासा या सर्वांचा संगम म्हणजे मानव.
पुढील प्रकरणात आपण “प्रकाश, खडक, जीवाष्म आणि काळ : विश्वाचे वय आपण कसे मोजतो?” या विषयावर सखोल चर्चा करणार आहोत. तोवर आजच्या या प्रकरणावर चिंतन, मनन आणि चर्चा करूया.
© ऍड. शीतल शामराव चव्हाण
(मो. 9921657346)
