*Big History : विश्वनिर्मितीपासून ते आजपर्यंतचा मानवाचा इतिहास*
*प्रकरण एकोणिसावे (19) – “अग्नी, साधने आणि तंत्रज्ञानाची सुरुवात”*
उमरगा/लोहारा प्रतिनिधी आदिनाथ भालेराव.
मागील प्रकरणात आपण शिकारी-संकलक जीवन समजून घेतले. आधुनिक मानव शेती, गावे, शहरे आणि राज्यव्यवस्था निर्माण होण्याआधी लाखो वर्षे लहान समूहांत, निसर्गाच्या जवळ, शिकार आणि अन्नसंकलनावर आधारित जीवन जगत होता. त्याचे जगणे कठीण होते, पण त्यात निरीक्षण, स्मरणशक्ती, सहकार्य, भाषा आणि निसर्गज्ञान यांचा विलक्षण संगम होता.
आता या प्रवासातील पुढचा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, माणसाने निसर्गात उपलब्ध असलेल्या वस्तूंचा उपयोग करून स्वतःचे जीवन बदलायला कधी आणि कसे सुरुवात केली? म्हणजेच साधने कशी बनली? अग्नीचा वापर कसा सुरू झाला? आणि तंत्रज्ञानाची पहिली पायरी माणसाने कशी चढली?
मानव इतर प्राण्यांपेक्षा वेगळा कशामुळे ठरतो, याचे एक उत्तर म्हणजे त्याची साधननिर्मितीची क्षमता. अर्थात, साधने वापरणारा मानव हा एकमेव जीव नाही. काही माकडे दगडाने शेंगा फोडतात, काही पक्षी काटक्या वापरून अन्न बाहेर काढतात. पण मानवाने साधनांचा वापर केवळ प्रसंगापुरता केला नाही; त्याने साधने तयार केली, सुधारली, शिकवली आणि पिढ्यानपिढ्या त्यांची परंपरा पुढे नेली. इथेच तंत्रज्ञानाची खरी सुरुवात होते.
साधन म्हणजे काय? तर निसर्गात उपलब्ध असलेल्या एखाद्या वस्तूला विशिष्ट उद्देशासाठी वापरणे. दगडाने हाड फोडणे, काठीने मुळे उकरणे, धारदार दगडाने मांस कापणे, हाडाची सुई बनवणे, भाला तयार करणे ही सर्व साधने आहेत. साधन म्हणजे माणसाच्या शरीराची मर्यादा वाढवणारी वस्तू. दात कमी पडले तर धारदार दगड उपयोगी पडतो. नख कमी पडले तर हाडाची टोकेदार वस्तू उपयोगी पडते. हात कमी पडला तर काठी उपयोगी पडते. म्हणजे साधने ही माणसाच्या शरीराची विस्तारलेली रूपे आहेत.
सुरुवातीची साधने अत्यंत साधी होती. दगड फोडून त्याची धार तयार केली जाई. या प्रकारच्या साधनांना ‘Oldowan Tools’ असे म्हटले जाते. ही साधने सुमारे 26 लाख वर्षांपूर्वी वापरली गेल्याचे पुरावे मिळतात. Homo habilis या प्रारंभिक मानवप्रजातीशी या साधनांचा संबंध जोडला जातो. या साधनांनी मांस कापणे, हाडे फोडणे, कंदमुळे उकरणे किंवा प्राण्यांच्या मृतदेहांमधून मज्जा काढणे शक्य झाले.
नंतर Homo erectus च्या काळात साधने अधिक प्रगत झाली. ‘Acheulean Tools’ म्हणून ओळखली जाणारी हातकुऱ्हाडी (hand-axes) तयार होऊ लागली. या साधनांमध्ये आकाराची सममिती दिसते. म्हणजे माणूस केवळ दगड फोडत नव्हता; तो आधी मनात आकार कल्पून मग तो तयार करत होता. ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण साधननिर्मिती म्हणजे केवळ हाताचे काम नाही; ती मेंदू, स्मरणशक्ती, नियोजन, अनुभव आणि कल्पनाशक्ती यांचा एकत्रित वापर आहे.
दगडाच्या साधनांनी मानवाला अन्न मिळवण्याच्या पद्धती बदलण्यास मदत केली. मृत प्राण्यांचे मांस कापता आले. हाडे फोडून मज्जा मिळवता आली. वनस्पतींची मुळे खणता आली. संरक्षणाची साधने तयार झाली. पुढे भाले, बाण, सुरीसारखी साधने विकसित झाली. साधनांमुळे मानव निसर्गात थोडा अधिक सक्षम झाला.
पण साधनांइतकाच, किंबहुना त्याहूनही मोठा टप्पा म्हणजे अग्नीचा वापर.
अग्नी हा निसर्गात आधीपासून होता. वीज पडली की जंगलाला आग लागत असे. ज्वालामुखींतून लाव्हा बाहेर पडत असे. कोरड्या गवताला घर्षणाने आग लागू शकत असे. सुरुवातीला मानवाने अग्नी निर्माण केला नाही; त्याने अग्नी पाहिला. कदाचित तो घाबरला असेल. पण हळूहळू त्याने समजून घेतले की ही भयंकर दिसणारी शक्ती उपयोगीही ठरू शकते.
अग्नीचा नियंत्रित वापर मानवाच्या इतिहासातील एक क्रांतिकारी टप्पा आहे. याचे पुरावे सुमारे 10 लाख ते 4 लाख वर्षांपूर्वीच्या दरम्यान विविध ठिकाणी आढळतात. Homo erectus ने अग्नीचा वापर शिकला असावा, असे अनेक अभ्यासक मानतात.
अग्नीमुळे सर्वप्रथम अन्न शिजवणे शक्य झाले. शिजवलेले अन्न मऊ होते, पचायला सोपे होते आणि त्यातून अधिक ऊर्जा मिळत होती. कच्चे मांस, कठीण कंदमुळे किंवा धान्यसदृश पदार्थ शिजवल्यावर शरीराला जास्त पोषण मिळू लागले. काही वैज्ञानिकांच्या मते, शिजवलेल्या अन्नामुळे मानवाच्या मेंदूला अधिक ऊर्जा मिळाली आणि मेंदूच्या विकासात त्याचा महत्त्वाचा वाटा असू शकतो.
अग्नीमुळे केवळ अन्न बदलले नाही; रात्रीचे जग बदलले. आधी अंधार म्हणजे धोका होता. हिंस्र प्राणी, थंडी आणि असुरक्षितता यांचा काळ. पण अग्नीभोवती प्रकाश निर्माण झाला. उष्णता मिळाली. प्राण्यांपासून संरक्षण मिळाले. समूह एकत्र बसू लागला. अनुभव सांगितले जाऊ लागले. कदाचित कथाकथन, स्मृती आणि सामाजिक बंध यांना अग्नीभोवती नवी उब मिळाली.
अग्नीमुळे मानव थंड प्रदेशात टिकू शकला. आफ्रिकेबाहेरच्या थंड हवामानात जगण्यासाठी अग्नी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. त्याने निवाऱ्याचा अर्थ बदलला. रात्र सुरक्षित झाली. अन्नसाठवण आणि अन्नप्रक्रियेचे प्राथमिक रूप शक्य झाले. अग्नी हा केवळ भौतिक शोध नव्हता; तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्रांतीचा आरंभ होता.
अग्नीने मानवाला निसर्गाशी नवे नाते दिले. आधी मानव निसर्गातील शक्तींना फक्त सहन करत होता; आता तो त्यांचा उपयोग करू लागला. हा बदल अत्यंत मोठा होता. कारण इथून पुढे मानव निसर्गाशी केवळ जुळवून घेणार नव्हता, तर काही प्रमाणात निसर्ग बदलण्याचा प्रयत्न करणार होता.
साधने आणि अग्नी यामुळे मानवाच्या समूहजीवनातही बदल झाले. साधने बनवण्यासाठी शिकवणे आवश्यक होते. एकाने केलेला अनुभव दुसऱ्याला सांगणे, दाखवणे, चुका सुधारून पुन्हा बनवणे ही प्रक्रिया ज्ञानाच्या परंपरेची सुरुवात होती. आज आपण ज्या शिक्षणाला औपचारिक संस्था मानतो, त्याची प्राथमिक बीजे अशा साधननिर्मितीत दिसतात.
एखाद्या दगडाला योग्य ठिकाणी मारून धार काढणे, भाला सरळ करणे, हाडातून सुई बनवणे, प्राण्यांच्या कातड्याचा वापर करणे हे सर्व शिकावे लागत असे. त्यामुळे हातकौशल्य, निरीक्षण, अनुकरण आणि शिक्षण यांची परंपरा मजबूत होत गेली.
तंत्रज्ञानाची सुरुवात म्हणजे मशीन नव्हे. तंत्रज्ञान म्हणजे समस्या सोडवण्यासाठी वापरलेले कौशल्यपूर्ण साधन किंवा पद्धत. त्या अर्थाने दगडी हत्यार, अग्नी, वस्त्र, निवारा, भाला, टोपली, दोरी, सुई हे सर्व तंत्रज्ञानाचे प्रारंभिक रूप आहे.
मानवाने प्राण्यांची कातडी वापरून शरीर झाकायला शिकले. हाडांच्या किंवा दगडांच्या साहाय्याने कातडी खरवडली, मऊ केली आणि अंगावर घेतली. यामुळे थंडीपासून संरक्षण मिळाले. पुढे हाडांच्या सुईने शिवणकामाची सुरुवात झाली. म्हणजेच वस्त्रनिर्मितीचे बीज इथेच होते.
निवाऱ्याची गरजही वाढली. गुंफा, खडकांच्या आडोशा, फांद्यांची रचना, प्राण्यांच्या कातड्यांचे तंबूसदृश स्वरूप या सर्वांतून निवाऱ्याची प्राथमिक कल्पना विकसित झाली. माणूस अजून स्थिर घरात राहत नव्हता, पण तो वातावरणाशी लढण्यासाठी तात्पुरत्या रचना तयार करू लागला होता.
या काळात शस्त्रे आणि साधने यात फरक निर्माण होऊ लागला. काही साधने अन्न मिळवण्यासाठी होती, काही संरक्षणासाठी होती, काही प्रक्रिया करण्यासाठी होती. यातून कामाचे नियोजन दिसते. कोणते साधन कोणत्या कामासाठी, कोणत्या दगडापासून, कोणत्या आकाराचे, किती धारदार हे सर्व विचार करावे लागत होते. ही विचारपद्धती पुढील सर्व तंत्रज्ञानाची आई आहे.
साधननिर्मितीने मानवाच्या मेंदूवरही परिणाम केला. हात आणि मेंदू यांचे नाते अधिक मजबूत झाले. बोटांची पकड, डोळ्यांचे निरीक्षण, मेंदूचे नियोजन आणि हाताची अंमलबजावणी या सर्वांचा एकत्रित विकास होत गेला. म्हणूनच मानव उत्क्रांतीत हात, मेंदू आणि भाषा यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
अग्नी आणि साधने यांनी मानवाच्या अन्नसाखळीतले स्थान बदलले. तो फक्त शिकार होणारा जीव राहिला नाही; तो नियोजनबद्ध शिकारी बनला. तो प्राण्यांच्या हालचाली ओळखू लागला, गटाने वेढा घालू लागला, भाले वापरू लागला, सापळे करू लागला. यातून सहकार्य अधिक महत्त्वाचे झाले.
एका मोठ्या प्राण्याची शिकार एकट्या व्यक्तीला शक्य नव्हती. त्यासाठी समूह, योजना, संकेत, धैर्य आणि विश्वास आवश्यक होते. त्यामुळे शिकार ही केवळ अन्न मिळवण्याची प्रक्रिया नव्हती; ती सामाजिक संघटनेची शाळा होती.
या काळातील तंत्रज्ञानाने स्मृती आणि परंपरेचा विकास घडवला. कोणता दगड चांगला? कोणत्या ठिकाणी चांगले दगड मिळतात? कोणता भाला कोणत्या प्राण्यासाठी उपयोगी? कोणत्या लाकडाला चांगला दांडा बनतो? कोणत्या पद्धतीने आग जपायची? हे सर्व ज्ञान समूहात साठत गेले. हे लिखित नव्हते, पण जिवंत होते.
मानवाने अग्नी वापरायला शिकला म्हणजे तो लगेच आधुनिक झाला, असे नाही. हजारो वर्षे अग्नी जपणे हेही कौशल्य होते. आग विझू न देणे, जळण शोधणे, राखेत निखारे टिकवणे, दुसऱ्या ठिकाणी अग्नी नेणे ही सर्व कामे अत्यंत महत्त्वाची होती. नंतर घर्षणाने किंवा दगडाच्या ठिणग्यांनी आग निर्माण करणे शिकले गेले असावे. पण अग्नीवर नियंत्रण मिळवण्याचा हा प्रवास खूप दीर्घ होता.
अग्नीभोवती बसलेला मानव हा मानवी संस्कृतीच्या इतिहासातील अत्यंत सुंदर आणि गहन प्रतिमा आहे. अंधाराच्या मध्यभागी लुकलुकणारी ज्योत, तिच्याभोवती बसलेले लोक, हातात साधने, बाजूला शिजत असलेले अन्न, मुलांना सांगितल्या जाणाऱ्या कथा, प्राण्यांच्या आवाजाकडे कान देणारे वृद्ध, उद्याच्या शिकारीचे नियोजन करणारे तरुण इथेच संस्कृतीची पहाट दिसते.
या टप्प्यावर जीवनातील एक मोठा बदल दिसतो. जीवसृष्टीतील इतर प्राणी निसर्गाने दिलेल्या साधनांवर म्हणजेच दात, नखे, वेग, पंख, विष यावर अवलंबून राहतात. मानवाने मात्र बाह्य साधने तयार करून स्वतःची मर्यादा ओलांडायला सुरुवात केली. त्याने निसर्गाशी जुळवून घेणे चालू ठेवले, पण त्याचबरोबर निसर्गाला बदलण्याची क्षमता विकसित करू लागला.
हीच क्षमता पुढे शेती निर्माण करेल, धातू शोधेल, चाक बनवेल, शहर उभे करेल, जहाज चालवेल, इंजिन तयार करेल, वीज वापरेल, संगणक बनवेल आणि अखेर कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत पोहोचेल. म्हणून दगडी साधन आणि अग्नी यांना कमी लेखता येत नाही. ते मानवाच्या संपूर्ण तांत्रिक प्रवासाचे पहिले अक्षर आहेत.
तंत्रज्ञान हे सुरुवातीला जगण्यासाठी होते. पण पुढे ते शक्तीचे साधन बनले. आणखी पुढे ते निसर्गावर नियंत्रणाचे साधन बनले. आणि आज ते मानवाच्या भविष्याचा निर्णायक प्रश्न बनले आहे. त्यामुळे या पहिल्या साधनांकडे पाहताना आपण केवळ दगड पाहू नये; आपण मानवी भविष्याची बीजे पाहिली पाहिजेत.
अग्नी आणि साधने यांनी मानवाला अधिक सुरक्षित केले, पण त्याच वेळी त्याला अधिक जबाबदारही केले. कारण ज्या क्षणी एखादा जीव बाह्य शक्ती वापरायला शिकतो, त्या क्षणी त्याची क्षमता वाढते. आणि क्षमता वाढली की जबाबदारीही वाढते.
या संपूर्ण प्रक्रियेकडे पाहताना एक गहन सत्य समोर येते. मानवाचे मोठेपण त्याच्या शरीरात नाही. तो सर्वांत वेगवान नाही, सर्वांत बलवान नाही, सर्वांत मोठा नाही. पण तो शिकतो, आठवतो, साधने बनवतो, आग जपतो, अनुभव पुढे देतो आणि समूहाने जगतो. हीच त्याची खरी शक्ती आहे.
अग्नी, साधने आणि तंत्रज्ञानाची सुरुवात म्हणजे मानवाने निसर्गातून केवळ अन्न घेतले नाही, तर अर्थ, पद्धत, कौशल्य आणि संस्कृतीही निर्माण करायला सुरुवात केली. हा टप्पा मानवाला प्राणिजगतातून वेगळे करतो; पण त्याच वेळी त्याला पृथ्वीवरील इतर जीवनाशी जोडलेलेही ठेवतो. कारण ही सर्व साधने निसर्गातूनच घेतलेली होती.
पुढील प्रकरणात आपण “भाषा, कला आणि कल्पनाशक्तीचा जन्म” या विषयावर सखोल चर्चा करणार आहोत. कारण साधने आणि अग्नीने मानवाचे बाह्य जग बदलले; पण भाषा, कला आणि कल्पनाशक्तीने त्याचे अंतर्मन, समाजजीवन आणि सांस्कृतिक विश्व घडवले.
तोवर आजच्या या प्रकरणावर चिंतन, मनन आणि चर्चा करूया.
© ऍड. शीतल शामराव चव्हाण
(मो. 9921657346)
