*संस्कृतातील भगवद्गीता प्राकृतात आणणारा पहिला वैचारिक बंडखोर – संत ज्ञानेश्वर*
*विचारमंथन : किसन बाबरे*
उमरगा/लोहारा प्रतिनिधी आदिनाथ भालेराव.
“जे जे भेटे भूत, ते ते मानिजे भगवंत.” या एका वाक्यात संत ज्ञानेश्वरांच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचा सार दडलेला आहे. भारतीय संतपरंपरेत अनेक संत, महात्मे आणि तत्त्वज्ञ होऊन गेले; परंतु समाजातील ज्ञानाची दारे सर्वसामान्यांसाठी खुली करणारे, लोकभाषेला आध्यात्मिक प्रतिष्ठा मिळवून देणारे आणि धर्माच्या नावाने निर्माण झालेल्या बौद्धिक मक्तेदारीला धैर्याने आव्हान देणारे संत म्हणजे संत ज्ञानेश्वर.
ते केवळ संत नव्हते, तर एक महान तत्त्वज्ञ, कवी, समाजसुधारक आणि वैचारिक क्रांतिकारक होते. त्यांनी तलवार उचलली नाही, रक्तपात केला नाही, सत्ता हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला नाही; पण त्यांनी शब्दांचे सामर्थ्य वापरून समाजमनात अशी क्रांती घडवली की तिचे पडसाद आजही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीत आणि भारतीय विचारविश्वात ऐकू येतात.
ज्ञानावर मोजक्या लोकांची मक्तेदारी
तेराव्या शतकातील भारतीय समाज अनेक सामाजिक बंधनांनी जखडलेला होता. धर्मग्रंथ संस्कृतमध्ये होते. संस्कृत शिकण्याचा अधिकार मोजक्या लोकांपुरता मर्यादित होता. बहुसंख्य जनतेला धर्म समजून घेण्याऐवजी तो फक्त ऐकण्याची परवानगी होती. तर मागासवर्गीय जातींना ते ऐकण्याची सुद्धा परवानगी नव्हती. ज्ञान हे काही विशिष्ट लोकांचे भांडार बनले होते.
भगवद्गीता हा मानवजातीला दिशा देणारा महान ग्रंथ असला तरी तो सामान्य शेतकरी, मजूर, स्त्रिया, वंचित समाज आणि अशिक्षित लोकांपर्यंत पोहोचत नव्हता. अशा वेळी संत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी भगवद्गीतेचा भावार्थ मराठी प्राकृत भाषेत मांडला आणि ‘भावार्थदीपिका’, म्हणजेच ज्ञानेश्वरी, हा अमर ग्रंथ निर्माण केला.
हा केवळ अनुवाद नव्हता. हा ज्ञानाच्या लोकशाहीचा प्रारंभ होता.
बंड तलवारीचे नव्हे, विचारांचे
संत ज्ञानेश्वरांना “बंडखोर” म्हणायचे असेल, तर ते वैचारिक अर्थाने होते. त्यांनी धर्माविरुद्ध बंड केले नाही; त्यांनी धर्माच्या नावाने उभारलेल्या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांनी संस्कृतचा द्वेष केला नाही; तर लोकभाषेलाही ज्ञानभाषेचा सन्मान मिळावा, यासाठी प्रयत्न केला.
त्यांचे बंड हे विध्वंसाचे नव्हते, तर परिवर्तनाचे होते. त्यांनी सांगितले की परमेश्वर सर्वांचा आहे, ज्ञान सर्वांचे आहे आणि मोक्षाचा मार्गही सर्वांसाठी खुला आहे.
ज्ञानेश्वरी – मराठी संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा
ज्ञानेश्वरी हा फक्त धार्मिक ग्रंथ नाही. तो मराठी भाषेचा पाया आहे. त्यात तत्त्वज्ञान आहे, साहित्य आहे, अध्यात्म आहे, समाजशास्त्र आहे, मानसशास्त्र आहे आणि जीवन जगण्याची दिशा आहे.
ज्ञानेश्वरांनी अवघड संस्कृत तत्त्वज्ञान इतक्या सहज, सुंदर आणि काव्यमय भाषेत मांडले की सामान्य माणसालाही गीतेचा गाभा समजू लागला. त्यांनी ग्रामीण जीवनातील उदाहरणे, निसर्ग, शेती, नद्या, पक्षी, प्राणी यांचा आधार घेत अध्यात्म समजावून सांगितले.
समतेचा संदेश
ज्ञानेश्वरांच्या विचारात कोणताही भेदभाव नव्हता. जात, धर्म, लिंग, संपत्ती किंवा जन्म यापैकी कोणत्याही गोष्टीवर त्यांनी माणसाचे मूल्य ठरवले नाही. त्यांच्या दृष्टीने प्रत्येक जीवात परमात्मा आहे.
आज जग मानवाधिकार, समानता आणि सामाजिक न्याय यांची चर्चा करत आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी हे विचार सातशे वर्षांपूर्वी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.
भाषा म्हणजे लोकांचा आत्मा
एखाद्या समाजाची भाषा म्हणजे त्याचा आत्मा असतो. लोकांना त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत ज्ञान मिळाले तर ते विचार करू शकतात, प्रश्न विचारू शकतात आणि परिवर्तन घडवू शकतात.
ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेला केवळ साहित्यिक प्रतिष्ठा दिली नाही, तर तिला अध्यात्माची भाषा बनवले. त्यामुळे पुढे संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत चोखामेळा, संत जनाबाई यांसारख्या संतांची समृद्ध परंपरा निर्माण झाली.
आजच्या काळातील संदेश
आज माहितीचे युग आहे. इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि तंत्रज्ञानामुळे ज्ञान सर्वत्र उपलब्ध आहे. पण तरीही अनेक लोक शिक्षणापासून आणि गुणवत्तापूर्ण माहितीपासून वंचित आहेत.
संत ज्ञानेश्वरांचा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे—ज्ञान प्रत्येक माणसापर्यंत पोहोचले पाहिजे. भाषा ही अडथळा नसून पूल बनली पाहिजे. शिक्षण हे विशेषाधिकार नसून प्रत्येकाचा अधिकार असला पाहिजे.
. संत ज्ञानेश्वर हे महाराष्ट्राचे नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीचे विचारवंत आहेत. त्यांनी संस्कृतमधील भगवद्गीतेचा भावार्थ मराठीत आणून सामान्य माणसाला ज्ञानाचा प्रकाश दिला. ही कृती त्या काळातील सामाजिक आणि वैचारिक व्यवस्थेला दिलेले शांत, पण प्रभावी आव्हान होते.
त्यांचे बंड हे प्रेमाचे, समतेचे, ज्ञानाचे आणि मानवतेचे बंड होते. त्यांनी कोणालाही पराभूत केले नाही; त्यांनी अज्ञानाचा पराभव केला. त्यांनी कोणाचे सिंहासन पाडले नाही; त्यांनी ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली.
आज आपण संत ज्ञानेश्वरांना अभिवादन करायचे असेल, तर त्यांच्या ग्रंथांचे वाचन करणे, त्यांच्या समतेच्या विचारांचा स्वीकार करणे आणि ज्ञान प्रत्येकापर्यंत पोहोचविण्याचा संकल्प करणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
ज्ञान सर्वांसाठी, धर्म सर्वांसाठी आणि माणूसपण सर्वांत श्रेष्ठ—हीच संत ज्ञानेश्वरांच्या जीवनकार्याची अमर शिकवण आहे.
या लेखातील “पहिला वैचारिक बंडखोर” हा उल्लेख साहित्यिक आणि विचारप्रवर्तक अर्थाने वापरलेला आहे. इतिहासात अशा प्रकारचे मूल्यांकन विविध अभ्यासकांकडून वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते, त्यामुळे तो निर्विवाद ऐतिहासिक निष्कर्ष म्हणून नव्हे तर एका वैचारिक दृष्टिकोनातून समजावा.
(*शब्द्धांकन:-भूमिपुत्र वाघ*)
