*महाराष्ट्रातील बदलते पर्जन्यमान आणि मराठवाड्याच्या जलसुरक्षेसाठी जलस्त्रोत वाढविण्याची गरज* :
*विचार मंथन :- विश्वनाथ तोडकर*
उमरगा/लोहारा प्रतिनिधी आदिनाथ भालेराव.
महाराष्ट्रात दरवर्षी पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण, वितरण आणि कालावधी यामध्ये मोठी अनिश्चितता निर्माण होत आहे. त्याचा सर्वाधिक परिणाम मराठवाड्यावर होत असल्याचे दिसून येते. राज्यात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडल्यास मराठवाडा सर्वप्रथम दुष्काळाच्या विळख्यात सापडतो. हवामान बदल, जंगलतोड, भूजलाचा अनियंत्रित उपसा, जलसंधारणाकडे झालेले दुर्लक्ष आणि पाण्याचे अयोग्य नियोजन यामुळे ही परिस्थिती अधिक गंभीर होत आहे.
या शोधनिबंधात मराठवाड्याच्या दुष्काळी परिस्थितीची कारणमीमांसा, जलस्रोतांचे महत्त्व, भविष्यातील हवामान बदलाचे परिणाम आणि शाश्वत जलव्यवस्थापनासाठी आवश्यक उपाययोजनांचा सखोल अभ्यास करणे गरजेचे वाटते.मराठवाडा, दुष्काळ, हवामान बदल, जलसंधारण, जलस्रोत, भूजल, पर्जन्यमान, जलसुरक्षा. याचा विचार अधिक प्रमाणात करणे आवश्यक आहे.
मराठवाडा हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक दुष्काळग्रस्त प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. या प्रदेशात सरासरी पर्जन्यमान तुलनेने कमी असून पावसाचे वितरण अत्यंत असमान आहे. अनेक वेळा अल्प कालावधीत मुसळधार पाऊस पडतो, परंतु तो जमिनीत मुरण्याऐवजी वाहून जातो. परिणामी भूजल पातळी वाढत नाही आणि उन्हाळ्यात तीव्र पाणीटंचाई निर्माण होते.
आज हवामान बदलामुळे भविष्यातील पर्जन्यमान आणखी अनिश्चित होणार असल्याचे अनेक वैज्ञानिक अभ्यास सूचित करतात. त्यामुळे जलस्रोतांची निर्मिती, संवर्धन आणि पुनर्भरण ही काळाची गरज बनली आहे.
मराठवाड्यातील दुष्काळाची प्रमुख कारणे समजून घेणे योग्य होईल.
पावसातील बदलांचा परिणाम अभ्यासणे.
जलस्रोत वाढविण्याची आवश्यकता स्पष्ट करणे.
शाश्वत जलव्यवस्थापनासाठी धोरणात्मक उपाय सुचविणे.
समाजसहभागावर आधारित जलक्रांतीची दिशा मांडणे.
भविष्यात हवामान बदलामुळे पाऊस कमी पडण्याची तसेच अनियमित होण्याची शक्यता वाढत आहे. जर आतापासूनच जलस्रोत निर्माण केले नाहीत, तर मराठवाड्यातील शेती, पशुधन, उद्योग, आरोग्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था गंभीर संकटात सापडू शकते.
मराठवाड्यातील दुष्काळाची कारणे
कमी आणि अनियमित पर्जन्यमान
हवामान हे असे का होत आहे त्याची महत्त्वाची कारणे आपण शोधून त्यावर उपाययोजना करणे गरजेचे आहे होत असलेले बदल,जंगलतोड,भूजलाचा,अतिवापर
नद्यांचे आटणे,पारंपरिक जलस्रोतांचे नष्ट होणे,जलनियोजनाचा अभाव,पाण्याचा अपव्यय,पाण्याची वाढती मागणी
हवामान बदलाचा परिणाम
हवामान बदलामुळे पुढील परिणाम दिसून येत आहेत:पावसाचे दिवस कमी होत आहेत.अतिवृष्टीच्या घटना वाढत आहेत.सलग कोरडे दिवस वाढत आहेत.तापमान सातत्याने वाढत आहे.बाष्पीभवनाचे प्रमाण वाढत आहे.भूजल पुनर्भरण कमी होत आहे. त्यामुळे भविष्य काळामध्ये जलस्त्रोत वाढविण्याची आवश्यकता
मराठवाड्यात भविष्यातील जलसुरक्षेसाठी उपाय आवश्यक आहेत.
प्रत्येक गावात शेकडो लहान जलसाठे निर्माण करणे.शेततळी.पाझर तलाव.गाळ काढून तलाव खोल करणे.नदी-नाला खोलीकरण.ओढ्यांवर बंधारे.जल पुनर्भरण विहिरी.छतावरील पावसाचे पाणी साठवणे.डोंगर उतारांवर कंटूर ट्रेंचेस.वंनसंवर्धन व वृक्षलागवड.
जलसंधारण आणि वृक्षलागवड यांचे नाते
वृक्ष म्हणजे नैसर्गिक जलसाठा.
झाडांमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरते.
भूजल वाढते.तापमान कमी होते.मृदधूप थांबते.आर्द्रता टिकते.जैवविविधता वाढते.
स्थानिक पर्जन्यमान सुधारण्यास मदत होते.
समाजसहभागाचे महत्त्व
जलग्राम अभियान.श्रमदान.गाव तलाव दत्तक.जलसाक्षरता.
विद्यार्थ्यांचे जलशिक्षण.जलमित्र तयार करणे.महिला बचतगटांचा सहभाग.
शेतकरी उत्पादक संस्थांचा सहभाग वाढविणे आवश्यक आहे. ते यशस्वीपणे झाल्यास मराठवाड्यामध्ये जलस्तोत्र वाढेल पडणाऱ्या दुष्काळाला सुद्धा समर्थपणे तोंड देता येऊ शकेल
सरकारने आणि विशेषतः समाजाने काय करावे
प्रत्येक गावासाठी जलसुरक्षा आराखडा.
पाच वर्षांत भूजल वाढविण्याचे उद्दिष्ट.
प्रत्येक शेतात जलसंधारण.नदी पुनरुज्जीवन कार्यक्रम.वृक्षलागवडीला जलसंवर्धनाशी जोडणे.प्रत्येक शाळेत जलशिक्षण.
मराठवाड्याचा प्रश्न केवळ कमी पावसाचा नाही, तर पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबाचे व्यवस्थापन करण्याचा आहे. भविष्यात पाऊस आणखी अनिश्चित होण्याची शक्यता लक्षात घेता, आजच मोठ्या प्रमाणावर जलस्रोत निर्माण करणे अत्यावश्यक आहे. जलसंधारण, वृक्षसंवर्धन, भूजल पुनर्भरण, लोकसहभाग आणि वैज्ञानिक जलनियोजन यांच्या माध्यमातूनच मराठवाड्याला दुष्काळमुक्त आणि जलसंपन्न बनविता येईल. (*शब्दांकन:- भूमिपुत्र वाघ*)
